Nhiều loại cây trồng nhiệt đới có giá trị trên thị trường hữu cơ quốc tế chỉ sản xuất được ở một số vùng khí hậu nhất định — cà phê, hồ tiêu, điều, dừa, quế, hồi, trái cây nhiệt đới. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có điều kiện tự nhiên phù hợp với nhiều loại trong số đó, và đã là nước xuất khẩu hàng đầu thế giới về cà phê, hồ tiêu và điều ở dạng thông thường. Đây là một lợi thế xuất phát điểm rõ ràng cho phân khúc hữu cơ.
Việt Nam đang ở đâu
Theo tổng hợp từ báo cáo của FiBL–IFOAM và số liệu trong nước, diện tích sản xuất nông nghiệp hữu cơ của Việt Nam đến cuối năm 2024 vào khoảng 125 nghìn ha, đưa Việt Nam vào nhóm 5 nước có diện tích hữu cơ lớn nhất châu Á, dù tỷ lệ trên tổng diện tích đất nông nghiệp mới quanh mức 1%. Sản phẩm hữu cơ của Việt Nam đã xuất hiện ở nhiều thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc. Còn nhiều dư địa để mở rộng.
Mục tiêu cây trồng theo Đề án 885
Quyết định 885/QĐ-TTg đặt mục tiêu định lượng cho nhóm cây trồng nhiệt đới chủ lực. Đối chiếu hai mốc:
| Cây trồng | Mục tiêu diện tích hữu cơ đến 2025 | Đến 2030 |
|---|---|---|
| Lúa | 50. 000 – 70. 000 ha | 100. 000 – 150. 000 ha |
| Rau đậu các loại | khoảng 10. 000 ha | trên 20. 000 ha |
| Cây ăn quả | 10. 000 – 12. 000 ha | 20. 000 – 25. 000 ha |
| Cà phê | 6. 000 – 8. 000 ha | 12. 000 – 15. 000 ha |
| Hồ tiêu | 1. 500 – 2. 000 ha | 3. 000 – 4. 000 ha |
| Chè | 1. 500 – 2. 000 ha | 3. 000 – 5. 000 ha |
| Điều | 1. 000 – 1. 500 ha | 2. 000 – 3. 000 ha |
Đề án cũng đặt mục tiêu giá trị sản phẩm trên một hecta đất trồng trọt và nuôi trồng thủy sản hữu cơ cao gấp 1,3–1,5 lần so với phi hữu cơ vào năm 2025, và 1,5–1,8 lần vào năm 2030 — tức là kỳ vọng chênh lệch giá trị, chứ không phải giá bán, là động lực kinh tế chính.
Những yếu tố thuận lợi
- Đa dạng tiểu vùng khí hậu, từ miền núi phía Bắc, Tây Nguyên đến Đồng bằng sông Cửu Long, cho phép sản xuất nhiều loại cây khác nhau.
- Truyền thống canh tác lâu đời và lực lượng lao động nông nghiệp có kinh nghiệm.
- Một số vùng vốn đã canh tác ở mức đầu vào thấp, thuận lợi cho chuyển đổi.
- Hạ tầng cảng biển và tuyến vận tải kết nối trực tiếp với các thị trường lớn.
- Chính sách hỗ trợ theo Nghị định 109/2018/NĐ-CP và Đề án 885: hỗ trợ chi phí xác định vùng đủ điều kiện, chi phí chứng nhận, giống, đào tạo, xúc tiến thương mại.
Những điều kiện cần đáp ứng
Cơ hội không tự chuyển thành đơn hàng. Người mua ở thị trường phát triển đòi hỏi ba điều đồng thời: chất lượng ổn định giữa các lô và các vụ; hồ sơ chứng nhận và truy xuất minh bạch, phù hợp tiêu chuẩn của thị trường đích; và năng lực cung ứng đủ lớn, đủ đều để họ xây dựng kế hoạch cả năm. Nhiều nhà cung ứng đáp ứng được một hoặc hai trong ba, nhưng cả ba mới tạo ra quan hệ thương mại bền vững.
Vai trò của tổ chức chuỗi và cạnh tranh bằng độ tin cậy
Với phần lớn nông sản nhiệt đới, sản xuất nằm ở các hộ quy mô nhỏ. Tập hợp họ thành nhóm có hệ thống kiểm soát nội bộ, chuẩn hóa kỹ thuật và gộp sản lượng là bước then chốt để đạt quy mô và độ ổn định thị trường yêu cầu. Nhiều quốc gia khác cũng có lợi thế khí hậu tương tự Việt Nam; yếu tố tạo khác biệt dài hạn thường không phải giá thấp nhất, mà là độ tin cậy: giao đúng chất lượng, đúng khối lượng, đúng hạn, với hồ sơ đầy đủ, qua nhiều năm liên tục.
Lưu ý theo từng nhóm cây
- Cà phê:chuyển đổi vườn cà phê đã thâm canh cần nhiều năm và dễ giảm năng suất sâu ở giai đoạn đầu; nên bắt đầu ở các vườn vốn canh tác ít đầu vào, vùng cao, có bóng che. Thị trường cà phê hữu cơ thường gắn thêm yêu cầu về chất lượng thử nếm và về không phá rừng.
- Hồ tiêu:áp lực bệnh chết nhanh, chết chậm lớn; hệ thống hữu cơ phải dựa vào giống, thoát nước, trụ sống và vi sinh vật đối kháng thay cho thuốc.
- Điều:phần lớn diện tích đã canh tác ở mức đầu vào thấp, thuận lợi cho chuyển đổi; điểm cần kiểm soát là khâu sơ chế, bảo quản để tránh nhiễm nấm mốc và độc tố.
- Dừa, quế, hồi:cây lâu năm, ít phải can thiệp, phù hợp mô hình nhóm hộ; người mua công nghiệp (thực phẩm, mỹ phẩm) thường muốn hợp đồng dài hạn và hồ sơ bền vững đầy đủ.
- Rau và trái cây tươi:giá trị cao nhưng đòi hỏi chuỗi lạnh và lịch giao đều; rủi ro dịch hại lớn nên cần vùng sản xuất tập trung.
Bài học từ các nước cạnh tranh
Kinh nghiệm từ các nước xuất khẩu nông sản hữu cơ nhiệt đới cho thấy vài điểm lặp lại: (1) thành công thường đến từ một vài ngành hàng được đầu tư bài bản và một vài vùng chuyên canh, không phải từ việc dàn trải; (2) doanh nghiệp đầu mối đóng vai trò tổ chức chuỗi, gánh chi phí chứng nhận nhóm và tìm thị trường, còn nông hộ tập trung vào sản xuất; (3) mất thị trường thường do sự cố chất lượng hoặc gian lận của một vài mắt xích làm hỏng uy tín cả nguồn gốc quốc gia. Vì vậy, kiểm soát nội bộ chặt và xử lý nghiêm vi phạm là điều kiện sống còn, không phải thủ tục.
Tham khảo
- Quyết định 885/QĐ-TTg — Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020–2030(mục tiêu cụ thể theo cây trồng).
- Nghị định 109/2018/NĐ-CP về Nông nghiệp hữu cơ(chính sách hỗ trợ).
- FiBL — The World of Organic Agriculture 2025(số liệu diện tích và thị trường toàn cầu).
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
