Một kỳ vọng phổ biến khi chuyển sang hữu cơ là bán được giá cao hơn. Điều này thường đúng, nhưng chỉ nhìn vào giá bán mà bỏ qua thay đổi trong cấu trúc chi phí là cách nhanh nhất để thất vọng về kết quả tài chính. Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ (Quyết định 885/QĐ-TTg) đặt mục tiêu giá trị sản phẩm trên một hecta đất hữu cơ cao gấp 1,3–1,5 lần phi hữu cơ vào năm 2025 và 1,5–1,8 lần vào năm 2030 — chú ý đây là mục tiêu về giá trị trên đơn vị diện tích, tức là kết quả của cả giá bán lẫn năng suất và chi phí, không phải mức chênh giá đơn thuần.
Chi phí tăng ở đâu
- Lao động:làm cỏ cơ giới và thủ công thay cho thuốc diệt cỏ, quản lý dịch hại bằng nhiều biện pháp phối hợp, giám sát đồng ruộng thường xuyên hơn. Đây thường là khoản tăng lớn nhất.
- Năng suất giai đoạn đầu:thường thấp hơn trong những năm chuyển đổi, khi đất chưa phục hồi mà sản phẩm chưa được bán giá hữu cơ; với một số cây trồng, năng suất vẫn thấp hơn ngay cả sau chuyển đổi.
- Chi phí chứng nhận:phí đăng ký, phí đánh giá và giám sát hằng năm, chi phí kiểm nghiệm mẫu, và chi phí thời gian cho hồ sơ.
- Rủi ro và hao hụt:một số vụ chịu thiệt hại lớn hơn do không dùng biện pháp can thiệp nhanh khi dịch bùng phát.
Chi phí giảm ở đâu
Ngược lại, chi phí phân bón và thuốc mua ngoài thường giảm khi đất khỏe lên và hệ thống tự cân bằng tốt hơn. Nhiều trang trại hữu cơ lâu năm có chi phí đầu vào tiền mặt thấp hơn đáng kể so với trước khi chuyển đổi, dù chi phí lao động cao hơn. Việc tự sản xuất phân ủ, dùng cây phân xanh và luân canh cây họ đậu cũng thay thế một phần đầu vào mua ngoài. Đây là lý do cấu trúc chi phí hữu cơ dịch chuyển từ "tiền mặt mua vật tư" sang "công lao động và quản lý".
Hỗ trợ từ chính sách
Nghị định 109/2018/NĐ-CP quy định một số khoản hỗ trợ giúp giảm chi phí đầu vào giai đoạn chuyển đổi: ngân sách hỗ trợ 100% kinh phí xác định vùng, khu vực đủ điều kiện sản xuất hữu cơ; hỗ trợ một phần chi phí cấp giấy chứng nhận; hỗ trợ đào tạo, tập huấn và xây dựng mô hình. Mức và điều kiện cụ thể do từng địa phương ban hành, nên cần làm việc với Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc phòng nông nghiệp cấp huyện để biết chương trình đang áp dụng.
Tiếp cận định giá
Thay vì hỏi "giá hữu cơ là bao nhiêu", nên bắt đầu từ chi phí sản xuất thực tế của chính trang trại — tính đủ cả công lao động của gia đình và khấu hao — cộng biên lợi nhuận mục tiêu, rồi so sánh với mức giá thị trường đang trả. Nếu chi phí của mình cao hơn mức thị trường chấp nhận, giải pháp nằm ở cải thiện năng suất và hiệu quả (chọn giống phù hợp, tổ chức lao động tốt hơn, giảm hao hụt), không phải ở việc kỳ vọng người mua trả bù cho sự kém hiệu quả.
So sánh hai cách bán
| Bán giao ngay theo giá thị trường | Hợp đồng dài hạn với người mua | |
|---|---|---|
| Giá | Có thể cao vào lúc khan hàng, thấp vào lúc rộ vụ | Thường ổn định, đôi khi thấp hơn đỉnh giao ngay |
| Rủi ro đầu ra | Cao — không chắc bán được hết | Thấp — biết trước sản lượng cần giao |
| Khả năng lập kế hoạch đầu tư | Kém | Tốt |
Với nhiều nhà sản xuất, giá trị lớn nhất của kênh hữu cơ không phải mức giá cao nhất tại một thời điểm, mà là các hợp đồng dài hạn với người mua có nhu cầu rõ ràng. Giá ổn định và đầu ra chắc chắn giúp lập kế hoạch đầu tư và vay vốn tốt hơn nhiều so với việc bán theo giá giao ngay biến động.
Một ví dụ tính giá thành
Giả sử một hộ trồng rau hữu cơ trên 1 ha, một vụ: chi phí tiền mặt (giống, phân ủ mua thêm, chế phẩm sinh học, bao bì, phí phân bổ chứng nhận) khoảng 40 triệu đồng; công lao động quy đổi (kể cả công gia đình) khoảng 60 triệu đồng; khấu hao dụng cụ, hệ thống tưới khoảng 10 triệu đồng. Tổng giá thành khoảng 110 triệu đồng/vụ. Nếu năng suất bán được là 14 tấn/ha sau hao hụt, giá thành xấp xỉ 7. 900 đồng/kg. Muốn có biên lợi nhuận 25%, giá bán cần đạt khoảng 9. 900 đồng/kg tại ruộng. Đây mới là con số để so với giá thị trường — nếu thị trường trả 15. 000 đồng/kg thì có lãi tốt; nếu chỉ trả 8. 500 đồng/kg thì phải cải thiện năng suất hoặc giảm chi phí, không nên kỳ vọng người mua bù.
Ba sai lầm định giá thường gặp
- Không tính công lao động của gia đình vào giá thành, dẫn tới tưởng có lãi trong khi thực chất đang lấy công làm lãi.
- Lấy giá bán lẻ tại cửa hàng hữu cơ ở thành phố làm mốc kỳ vọng cho giá bán tại ruộng, quên phần chi phí phân phối, hao hụt và biên của khâu trung gian.
- Định giá một lần rồi giữ nguyên nhiều vụ, không cập nhật khi chi phí đầu vào hoặc năng suất thay đổi.
Theo dõi vài chỉ số tài chính đơn giản
Không cần kế toán phức tạp. Bốn con số nên theo dõi theo vụ và theo năm: giá thành trên một kg sản phẩm bán được; tỷ lệ chi phí tiền mặt trên doanh thu; năng suất thực tế so với dự kiến; và tỷ lệ sản lượng bán được theo hợp đồng so với bán giao ngay. Theo dõi bốn con số này qua vài vụ đủ để thấy trang trại đang cải thiện hay đi lùi về hiệu quả, và để thương lượng hợp đồng trên cơ sở dữ liệu thay vì cảm tính.
Tham khảo
- Quyết định 885/QĐ-TTg — Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020–2030(mục tiêu giá trị/ha).
- Nghị định 109/2018/NĐ-CP về Nông nghiệp hữu cơ(Chương chính sách khuyến khích phát triển).
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường— chương trình hỗ trợ và mô hình khuyến nông.
